Accentloos Nederlands is niet langer de norm bij de VRT

Column
Ruud Hendrickx

“Het Nederlands op de omroep hoeft niet allemaal accentloos Nieuwsnederlands te zijn, zolang het maar voor het hele publiek verstaanbaar is.” Gaan de deuren straks wijd open voor Tussentaals op tv? VRT-taaladviseur Ruud Hendrickx zegt van niet. En u?

In oktober vorig jaar kondigde de VRT op de Taaldag aan dat we ons taalbeleid zouden actualiseren en verfijnen. We verwachten nog steeds van alle medewerkers dat ze zich in de standaardtaal tot het publiek richten, maar we laten ook experts aan het woord die weten waar ze het over hebben maar niet altijd zorgvuldig spreken. Tot zover niets nieuws.

De VRT kan ook niet anders dan standaardtaal spreken. De Vlaamse overheid, de enige aandeelhouder van de omroep, heeft dat vastgelegd in de beheersovereenkomst: “De VRT zorgt ervoor dat haar journalisten, presentatoren en interviewers het Standaardnederlands gebruiken. De VRT gebruikt voorts, waar dit kan en past, een helder Standaardnederlands in haar programma’s.”

Toch stond Vlaanderen - zelfs het Vlaams Parlement - in de weken na de Taaldag op zijn kop door één kleine opmerking: we zouden in de standaardtaal meer lokale tongvallen laten horen. Als radio- en televisiemakers weten wij dat een boodschap niet altijd onmiddellijk goed begrepen wordt. Ik zeg het dus nog maar eens:  de VRT spreekt in de regel standaardtaal - geen dialect, geen tussentaal. Maar in tegenstelling tot vroeger zeggen we niet meer dat de uitspraak in alle gevallen accentloos moet zijn.

Anders dan in Nederland - lijkt mij tenminste - is er in de Vlaamse media een nagenoeg accentloze uitspraakvariant te horen die algemeen als dé uitspraak van het Standaardnederlands gezien wordt: het Nieuwsnederlands. Luister naar de manier waarop Vlaamse nieuwslezers en journalisten het Nederlands uitspreken, er zijn nauwelijks verschillen te horen. Dat Nieuwsnederlands is voor velen in Vlaanderen de uitspraaknorm.

Toch klinkt niet elke Vlaming die zegt standaardtaal te spreken, zoals Martine Tanghe. Het Nieuwsnederlands is een ideaal, een restant van de taalzuiveringstraditie uit de jaren zestig, zeventig. Bijna driekwart van de Vlamingen verwacht dat Nieuwsnederlands in de journaals, maar ze spreken het zelf zelden of nooit.

Is het nog van deze tijd alleen die ideale Nieuwsnederlandse uitspraak als de enige standaardtalige uitspraak van het Nederlands te beschouwen? Wij vinden van niet. Ook een lichte tongval moet langzamerhand tot de standaardtalige uitspraak van het Nederlands in Vlaanderen gerekend worden.

Zo gek is dat niet. Een Vlaming spreekt het Standaardnederlands anders uit dan een Nederlander. Mag een Limburger het dan ook anders uitspreken dan een West-Vlaming? Mag een niet-moedertaalspreker anders klinken dan een moedertaalspreker? En mag dat ook op de omroep? Wij vinden van wel.

Alleen, hoe bepaal je wat standaardtalig is en wat niet? Veel informatie is er niet over te vinden. In het uitspraakwoordenboek van Heemskerk en Zonneveld presenteren de auteurs “een vorm van Nederlands (…) waarmee elke gebruiker van het woordenboek zich in normale taalsituaties zal kunnen begeven”. Het is niet een vorm van Nederlands die door de meerderheid der Nederlandstaligen op deze manier gesproken wordt, zeggen de auteurs. Waar halen ze hun norm dan vandaan?

Het Nieuwsnederlands is volgens mij niet meer dan een consensus onder nieuwsmakers. De VRT organiseert al jaren stemtests voor kandidaat-journalisten. In de auditiecommissie zijn we het er min of meer over eens hoe het Nieuwsnederlands moet klinken, maar objectieve parameters hebben we niet. We hebben geen lijstje waarin staat - als zo’n lijstje al bestaat - op welke frequentie de Nieuwsnederlandse aa moet trillen.

Ludo Beheydt pleit in zijn bijdrage tot de Taaldag voor ‘verstaanbaarheid’ als criterium voor omroeptaal. Het Nederlands op de omroep hoeft niet allemaal accentloos Nieuwsnederlands te zijn, zolang het maar voor het hele publiek verstaanbaar is. Voor het Engels is er al veel onderzoek gedaan naar de kernkenmerken die de verstaanbaarheid van die taal bepalen. Voor het Nederlands hebben we niets.

In welke mate mag de uitspraak van het Nederlands verschillen van het Nieuwsnederlands voor hij ophoudt standaardtalig te zijn? Dat is dus de vraag. Voorlopig moeten we ons bij de VRT behelpen met de intersubjectieve objectiviteit: als de leden van de auditiecommissie vinden dat de uitspraak standaardtalig is, dan is de uitspraak standaardtalig. Simpel. Maar het zou beter zijn als de wetenschap ons daarbij hielp.

Ruud Hendrickx is taaladviseur bij de Vlaamse openbare omroep

Reacties

verstaanbaarheid het criterium?

Het uitgangspunt om verstaanbaarheid als criterium te nemen voor een toelaatbare uitspraak van het Nederlands, houdt geen steek, omdat een foutief/regionaal uitgesproken klank de ene keer wél, de andere keer niet verstaanbaar kan zijn, erger nog, de boodschap helemaal verkeerd kan doen overkomen.
Een voorbeeld uit het DKO-onderwijs. Een leerkracht AMC met West-Vlaamse tongval heeft het over de 'goudblazers' van het orkest. Een leerling interpreteert deze groep instrumenten als de koperblaasinstrumenten wegens hun 'gouden' kleur. Ze begreep al niet waarom een blokfluit tot die groep instrumenten behoort...

Tolerantie voor een regionale uitspraak heeft ook grote gevolgen voor de spelling. Een kind dat in zijn regio over een 'benaan' spreekt, zal dat woord ook zo schrijven. Of 'srijven', zoals de Nederlanders dat zeggen.

Laten we dus, om geen kromme zaken te hoeven rechttrekken, niet te tolerant zijn voor regionale uitspraak, en de standaarduitspraak als norm nemen...

een leerkracht Nederlands 'van de oude stempel'

verstaanbaarheid

Volledig akkoord! Ik woon in Frankrijk en geef er Nederlands in een talenschool. Mijn leerlingen zijn Franse werknemers die voor hun werk vaak naar België moeten. Ze doen veel inspanningen om de Nederlandse taal onder de knie te krijgen en zich verstaanbaar te maken tijdens vergaderingen bijvoorbeeld. Maar wat een teleurstelling voor deze mensen! Ze weten zich geen weg met al die verschillende dialecten en vragen me zelfs of ik ze wel de juiste taal onderwijs! Ik pleit dus voor een standaardtaal, een klein accentje mag natuurlijk wel want dit is ook zo in het Frans!

het nieuws helezen

Onlangs reed ik naar huis. Middernacht, het journaal op radio 1. Met een nieuwslezer die duidelijk uit West-Vlaanderen kwam. g of h: de nieuwslezer in kwestie hoorde zelf het verschil niet. Daar zou de grens wel mogen liggen, wat mij betreft. Anders kom ik het nieuws zelf wel inlezen. Ik kan vrij accentloos lezen, als dat moet. Spontaan niet gekleurde taal spreken is heel wat anders, dat geef ik toe. Maar als je betaald wordt om het nieuws te lezen, is dat toch wel het minste wat je moet kunnen, niet?

In Vlaamse nieuwsuitzendingen

In Vlaamse nieuwsuitzendingen wordt een standaardnederlands gesproken??? Voor wie gewoon is "Antwaarps" te praten kan dat misschien zo klinken, voor wie andere dialecten spreekt, of helemaal geen zoals ik, is de Antwerpse tongval alomtegenwoordig - zeker op de vrt. Bovendien ergert het me mateloos dat andere "opgeschoonde dialecten" dan het Antwerps vaak ondertiteld worden terwijl dat hoegenaamd niet nodig is, want ze zijn evengoed verstaanbaar als het Antwerps!

wetenschappelijk onderzoek

De stelling dat er voor het Nederlands nog "niets" gedaan is qua verstaanbaarheid klopt niet helemaal. Leen Impe heeft er bijvoorbeeld een doctoraat over geschreven aan de KU Leuven.

Klemtoon

Net als Walter Soethoudt erger ik me aan de foute klemtoon die niet alleen door presentatoren maar ook door nieuwslezers wordt gelegd. Luister eens hoe Jan van Bellem spreekt van FINanciële problemen, de POlitieke situatie, PROfessionele hulp en ga zomaar door. Waarschijnlijk is dit fenomeen begonnen in de reclametaal. Is dit standaard Nederlands?
Let wel: ik ben geen Hollandse kniesoor; ik woon in een ander deel van Nederland (Arnhem) en luister graag naar de VRT.

Prima!

Ik ben het helemaal eens met Ruud Hendrickx. Ik vind het belangrijk dat er ABN op televisie wordt gesproken, en ik hecht aan de B van beschaafd. Dus geen barbaars "Charter diversiteit" zoals ik ik momenteel op de voorpagina van vrt.be lees, houd het maar bij het beschaafde Handvest. Maar het accent van de spreker maakt me niet uit. Limburgse tongval moet prima kunnen. Voor mijn part een Waalse tongval, iemand als Christophe Deborsu is op geen enkele wijze vervelend om naar te luisteren.

Buitenlandse omroepen doen dat overigens niet anders. Op de BBC zijn regelmatig presentatoren met Schotse of Gaelische tongvallen te horen, die spreken echt niet allemaal Oxford English.

Ik vind het zelfs een beetje discriminerend om mensen met een andere tongval niet aan het woord op televisie te laten: Consistent ABN spreken kan iedereen met wat oefening, maar iemand verandert doorgaangs niet van tongval, die is min of meer "aangeboren". De presentatoren van het VRT Journaal klinken bijvoorbeeld nog altijd onmiskenbaar Vlaams, die van het NOS Journaal onmiskenbaar Hollands. Toch spreken beiden ABN (en ja, ik ben op de hoogte van de Vlaamse kritiek op het NOS-Nederlands). Het is haast ondoenlijk voor iemand om consistent in een ander accent te spreken, en dat zou betekenen dat grote hoeveelheden mensen niet op televisie zouden kunnen spreken.

Kortom... alle tongvallen moeten welkom zijn op televisie.

KLEMTONEN

Als Antwerpenaar zal ik de laatste zijn om de steen te werpen, want ik weet dat ik het niet beter zal doen, maar ik erger me zeer dikwijls aan het foutief leggen van de klemtoon door diverse radio- en televisiemensen, dat doe ik alvast niet.

Op de Taaldag was ik verbaasd

Op de Taaldag was ik verbaasd over de felle reacties op het voorstel. Het leek mij een goede ontwikkeling. Maar ik was een beetje naïef als Nederlander. Taal is emotie én identiteit. Toch zie ik het nog steeds wel zitten, een echt beleefde (in de zin van "leven") standaardtaal waar mensen zich wél mee kunnen en willen identificeren. Dit zou juist de tussentaal kunnen afzwakken. Nu klinkt het journaal soms zo afstandelijk, formeel. We bevinden ons niet op een hellend vlak. Er zijn te veel mensen die kritisch meekijken..

Standaardtaal is gemakkelijker

Houdt men er rekening mee dat anderstaligen de taal ook moeten kunnen verwerven? Uitzendingen in de standaardtaal vormen wel degelijk een belangrijke meerwaarde, voor mensen die het Nederlands nog moeten verwerven maar ook voor anderen. Het is juist de VRT die zich kan onderscheiden door het gebruik van accentloos AN. Regionale omroepen kunnen - indien gewenst - zich toeleggen op uitzendingen in het dialect.

Bovendien is taal een stuk cultuur. Standaardtaal verdient wel degelijk zijn plaats. Als de VRT dit stukje cultuur niet meer zal kunnen of willen garanderen, wie dan nog wel?

Tussentaal is voor standaardtaal noch voor dialect een volwaardig alternatief. Er bestaan woordenboeken in de standaardtaal en er zijn ook dialectwoordenboeken. Tussentaal is een grijze zone, vis noch vlees. Wie heeft daar wat aan?

Nieuwe reactie inzenden

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Regels en paragrafen worden automatisch gesplitst.

Meer informatie over formaatmogelijkheden

(De redactie heeft het recht reacties in te korten en te redigeren. Anonieme, ongepaste en irrelevante reacties worden niet gepubliceerd. Door dit formulier te verzenden, aanvaard je het privacybeleid van Mollom, onze spamfilter. )